หนังสือทำมือ หากใครได้ยินคำนี้เป็นครั้งแรก คงจะอดนึกสงสัยในใจไม่ได้ว่า หนังสือทำมือมีรูปร่างหน้าตาเป็นอย่างไรกันแน่

หากพูดกันตามความหมายตรงตัวแล้ว หนังสือทำมือก็จะหมายถึงหนังสือที่ใช้มือทำในทุกขั้นตอน โดยเริ่มตั้งแต่การตัดกระดาษ การจัดหน้า ตลอดจนถึงการเข้าเล่ม ซึ่งถือเป็นงานฝีมือชนิดหนึ่ง ซึ่งผู้จัดทำจะพิถีพิถันในการออกแบบจัดรูปเล่ม อีกทั้งยังเป็นการแสดงฝีมือในเชิงศิลปะและเป็นสิ่งที่ให้คุณค่าในแง่ของจิตใจ

นั่นเป็นเพียงความหมายของหนังสือทำมือในแง่ที่เป็นหนังสือหรือสมุดที่ทำด้วยมือ แต่นิยามของหนังสือทำมือที่เราจะพูดถึงต่อไปนี้ หนังสือทำมือ จะมิได้หมายถึงหนังสือที่ทำด้วยมือเพียงเท่านั้น แต่ยังหมายรวมถึงหนังสือที่รวบรวมเอาความรู้สึกนึกคิดและมุมมองของผู้เขียนลงไปด้วย ใช่แล้วค่ะ ที่เราจะพูดถึงต่อไปนี้คือหนังสือทำมือที่พวกเราคุ้นเคยกันดี

หนังสือทำมือ หรือที่เรียกกันว่า หนังสือมือทำ เป็นอีกหนึ่งช่องทางของคนที่มีความใฝ่ฝันอยากจะเป็นนักเขียน แต่ไม่สามารถฝ่าด่านระบบทุนนิยมอันแข็งแกร่งได้ หนังสือทำมือ จึงเป็นอีกทางออกหนึ่งที่นำมาใช้ในการตอบสนองความต้องการอยากเขียน และเป็นช่องทางให้ผู้เขียนในฐานะ ผู้ส่งสาร สามารถ สื่อ ทัศนคติและมุมมองของตนให้ ผู้รับสาร ได้รับรู้ โดยบอกเล่าผ่านเรื่องราวต่าง ๆ ทั้งในรูปแบบต่าง ๆ กันไป เช่น บันทึก ความเรียง เรื่องเล่า หรือแม้แต่เรื่องสั้น

หากจะเอ่ยถึงมาตรฐานของหนังสือทำมือในบ้านเรา ซึ่งมีความเปิดกว้างและให้อิสระในการนำเสนอ จึงทำให้เนื้อหาของหนังสือทำมือมีความแตกต่างกันไป ผู้เขียนมีอิสระในการนำเสนอเรื่องราวต่าง ๆ โดยไม่ต้องกังวลเรื่องเนื้อหา แม้บางครั้ง งานบางชิ้นอาจจะดูหยาบในสายตาของใครหลายคน และเมื่อมองดูอย่างผิวเผินแล้ว จะเหมือนกับว่าหนังสือทำมือยังไม่มีมาตรฐานที่แน่นอน ใครพอใจจะบอกเล่าเรื่องอะไรก็เขียนออกมาเป็นตัวหนังสือ ซึ่งทำให้ถูกมองได้ว่าหนังสือทำมือยังคงมีเนื้อหาที่ไม่ได้มาตรฐาน แต่เราจะต้องยังไม่ลืมความจริงที่ว่าจุดมุ่งหมายในการทำหนังสือทำมือขึ้นมาสักเล่มหนึ่งก็คือ การที่ผู้เขียนได้นำเสนอเรื่องราวอย่างหนึ่งอย่างใด หรือหลายอย่าง โดยผ่านการนำเสนอในรูปแบบและเนื้อหาที่ตัวผู้เขียนถนัด ไม่ว่าจะเป็นเรื่องหลักธรรมอันประเสริฐหรือภาพความฟอนเฟะของสังคมก็ตามที

สำหรับวิจารญาณในการเขียนนั้นก็ขึ้นอยู่กับแต่ละบุคคล โดยตัวของงานเองจะถูกกรองชั้นแรกจากตัวผู้เขียนอยู่แล้ว หากสำนวนจะออกมาดิบและเถื่อน นั่นก็คือการ ตั้งใจให้เป็น ส่วนงานชิ้นนั้นจะได้รับการยอมรับหรือไม่ ผู้อ่าน จะเป็นผู้ตัดสิน และกรองงานอีกชั้นหนึ่ง

แม้จะเป็นเพียงสื่อสิ่งพิมพ์เล็ก ๆ ที่ไม่มีเงินทุนมากมายนัก แต่หนังสือทำมือก็ได้พิสูจน์ตัวเองแล้วว่า เป็นทางเลือกอีกทางหนึ่ง ที่เสนอตัวสอดแทรกเข้ามาในระบบทุนนิยม ทำให้ความฝันของคนกลุ่มเล็ก ๆ ที่ฝันอยากจะมีหนังสือของตัวเองได้กลายเป็นจริง เวทีหนังสือทำมือ จึงกลายเป็นพื้นที่อิสระของกลุ่มคนที่อยากจะนำเสนอชิ้นงานผ่านทางมุมมองและทัศนคติของตน เป็นที่ที่ซึ่งความฝันและอุดมการณ์ได้มาบรรจบกัน อีกทั้งยังเป็นที่ซึ่งรวบรวม กลุ่มคนที่มีความสนใจในเรื่องเดียวกันได้มาพบปะและพูดคุยแลกเปลี่ยนความคิดเห็นกัน โดยผ่านสื่อเล็ก ๆ ที่เรียกว่า "หนังสือทำมือ"